17 czerwca 2026 r. będziemy obchodzić 35 rocznicę podpisania traktatu między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy.

12 czerwca 2026 r. będziemy z kolei obchodzić 15 rocznicę podpisanego Wspólnego Oświadczenia Okrągłego Stołu w sprawie wspierania niemieckiej mniejszości w Polsce i obywateli niemieckich polskiego pochodzenia i Polaków w Niemczech, zgodnie z niemiecko-polskim Traktatem o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy.

W Traktacie z 1991 r. zapisano wprost, iż umawiające się strony rządowe będą „…dążyć zgodnie z właściwymi przepisami prawa krajowego do zapewnienia członkom grup wymienionych w art. 20 ustęp 1 odpowiednich możliwości nauczania ich języka ojczystego lub w ich języku ojczystym, w publicznych placówkach oświatowych, jak również tam, gdzie jest to możliwe i konieczne, posługiwania się nim wobec władz publicznych.”

We wspólnym oświadczeniu z 2011 roku zapisano z kolei, że zostanie dokonany „Przegląd przez właściwe instytucje państwowe funkcjonującej już od kilku lat w Polsce strategii rozwoju oświaty mniejszości niemieckiej, przy udziale przedstawicieli mniejszości niemieckiej w Polsce oraz dokonanie jej pogłębienia i aktualizacji.”

W 35 rocznicę podpisania Traktatu należy stwierdzić, iż do tej pory nie powstała żadna placówka oświatowa z nauczaniem w języku mniejszości niemieckiej, a strategia oświatowa nie tylko nie doczekała się pogłębienia, ale nigdy nie została zaktualizowana. Samo nauczanie języka mniejszości odbywa się w formie dodatkowych 3 godzin języka mniejszości tygodniowo i jest realizowane praktycznie wyłącznie na poziomie szkół podstawowych. Według danych Ministerstwa Edukacji Narodowej w roku szkolnym 2025/2026 liczba uczniów uczących się języka niemieckiego jako języka mniejszości narodowej w Polsce wynosiła 66 314, z czego 59 592 stanowili uczniowie szkół podstawowych, 6 569 dzieci w przedszkolach, a tylko 153 uczniów uczyło się w szkołach ponadpodstawowych. W województwie opolskim dane te przedstawiają się następująco – 5 663 dzieci w przedszkolach, 26 818 uczniów w szkołach podstawowych, 34 uczniów w szkołach ponadpodstawowych.

Dane te wskazują wprost na systemowy problem kontynuacji edukacji języka mniejszości narodowej niemieckiej na poziomie ponadpodstawowym. Bariery prowadzące do takiej sytuacji mają bezpośredni związek z przepisami prawa dotyczącymi tego poziomu edukacji.

Problemem pozostaje również niewielka ilość placówek z nauczaniem w dwóch językach i brak placówki z nauczaniem w języku mniejszości niemieckiej.

Powyższe fakty pokazują nieskuteczność zarówno zapisów traktatowych jak i innych przepisów ratyfikowanych przez rząd polski w zakresie edukacji językowej, takich jak Europejska Karta Języków Regionalnych i Mniejszościowych.

Zważywszy na to, że słaba edukacja językowa stanowi bezpośrednie zagrożenie dla egzystencji mniejszości niemieckiej w Polsce, apelujemy o pilne podjęcie działań mających na celu odwrócenie tej niekorzystnej sytuacji. Samo przywrócenie stanu prawnego sprzed okresu dyskryminacji językowej mniejszości niemieckiej, jaka miała miejsce w latach 2022-2024, i wprowadzenie nowych rozwiązań prawnych dla nauczania języków w klasach 7 i 8 szkoły podstawowej są w tym zakresie działaniami niewystarczającymi i nie mogą stanowić odpowiedzi na wyzwania przed jakimi stoi mniejszość niemiecka w Polsce.

Mimo Traktatu, język mniejszości niemieckiej w Polsce, podobnie jak inne języki mniejszości, jest językiem zagrożonym. Europejskie best practice pokazują, że tylko immersyjne nauczanie w szkołach z niemieckim językiem nauczania od przedszkola do matury mogą odwrócić negatywne tendencje. Język polski w mniejszości polskiej w Czechach czy na Litwie przetrwał tylko dzięki szkołom publicznym nauczającym po polsku. My nadal takich szkół nie mamy.

35 rocznica podpisania Traktatu stanowi w naszej opinii właściwy moment na decyzje na poziomie rządowym, które wprowadzą nowe rozwiązania prawne służące edukacji mniejszości niemieckiej w Polsce.